> Klienci biznesowi > Zagadnienia prawa pracy
Dziecko a praca - aspekty prawne macierzyństwa - dla pracownika i pracodawcy
Dla kobiet aktywnych zawodowo okres ciąży, połogu, urlopu macierzyńskiego i (ewentualnie) wychowawczego to nie tylko wymagający czas macierzyńskiego "egzaminu", ale też często duży stres związany z niepewnością co do dalszej kariery. Czy pracodawca nie będzie chciał wykorzystać nieobecności w firmie do przeprowadzenia niekorzystnych zmian, czy po powrocie z urlopu macierzyńskiego będzie czekała praca? Jakie są prawa pracownicy w ciąży? Na te wszystkie pytania prawnicy Kancelarii Grzybkowski & Guzek odpowiadali podczas specjalnego dyżuru dla czytelników dziennika Fakt. Zamieszczamy najczęściej zadawane pytania, wraz z omówieniem tych zagadnień. Materiał ten z pewnością będzie przydatny zarówno pracującym mamom, jak i pracodawcom.
1. Czy po powrocie do pracy po urodzeniu dziecka, mogę zostać przesunięta na niższe stanowisko niż zajmowałam przed ciążą?
Okres ochronny – ochrona przed wypowiedzeniem (w tym wypowiedzeniem zmieniającym warunki pracy i płacy) lub rozwiązaniem umowy o pracę – obejmuje ciążę, urlop macierzyński oraz wychowawczy. Po powrocie pracownicy z urlopu macierzyńskiego, pracodawca może wypowiedzieć lub rozwiązać z nią umowę o pracę na takich samych zasadach, jak z każdym innym pracownikiem, chyba, że pracownica złożyła wniosek o udzielenie urlopu wychowawczego.
Przeniesienie na inne stanowisko może jednak wiązać się z zakazem wykonywania przez kobiety karmiące niektórych prac opisanych w stosownym rozporządzeniu (załącznik do maila) lub z orzeczeniem lekarza o stanie zdrowia takiej kobiety. Wówczas wynika ono z troski o zdrowie pracownicy. Jeżeli pracownica z tego względu nie może wykonywać swojej dotychczasowej pracy, a pracodawca nie może zapewnić jej innej pracy na stanowisku o równorzędnej pensji, wówczas może przydzielić jej niższe stanowisko, a pracownicy przysługiwać będzie zasiłek wyrównawczy (art. 179 par. 4 kp). Po ustaniu przyczyny, ze względu na którą zmieniono stanowisko pracy, kobieta wraca na swoje dawne stanowisko.
2. Czy jeśli jest likwidowany mój zakład pracy albo mój dział, mogę stracić pracę będąc w ciąży lub wracając po niej?
W razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy, pracodawca może rozwiązać za wypowiedzeniem umowę o pracę pracownicy w ciąży lub na urlopie macierzyńskim,. Jeżeli u danego pracodawcy są związki zawodowe, wówczas pracodawca jest obowiązany uzgodnić z reprezentującą pracownicę zakładową organizacją związkową termin rozwiązania jej umowy o pracę.
3. Czy jeśli zostałam zwolniona z pracy, a dwa tygodnie później dowiedziałam się, że jestem w ciąży, to pracodawca musi mnie na nowo zatrudnić, jeśli udowodnię, że w momencie zwolnienia byłam już w ciąży?
Początkiem okresu ochronnego przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy bez wypowiedzenia jest stan ciąży. Okoliczność, czy był on znany pracodawcy lub samej pracownicy - nie ma znaczenia.
Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego (z 15 stycznia 1988 r., sygn. akt I PRN 74/87, opubl; Sł. Prac. 1988 r. nr 5, s. 28) dla ochrony przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę kobiety w okresie ciąży, nie jest istotny termin wykazania tej okoliczności, lecz wyłącznie obiektywny stan rzeczy istniejący w chwili wypowiedzenia lub rozwiązania umowy o pracę. Niepowiadomienie pracodawcy o ciąży przed datą rozwiązania umowy ma jedynie znaczenie przy rozpatrywaniu roszczenia pracownicy o wynagrodzenie za czas, w którym pozostawała bez pracy.
W przypadku takim jak w zadanym pytaniu, pracownica nie zostanie zatrudniona „na nowo.” Wypowiedzenie stanie się bezskuteczne – tak jakby go nie było, pod warunkiem jednak, iż pracodawca cofnie swoje oświadczenie o wypowiedzeniu. W razie jednak niespełnienia tego obowiązku pracownica musi dochodzić swych roszczeń na ogólnych zasadach związanych z rozwiązaniem umowy o pracę z naruszeniem przepisów prawa pracy. Jeśli w takiej sytuacji pracownica dochodzi przywrócenia do pracy, to ma ona roszczenie o wynagrodzenie za cały czas niewykonywania pracy.
Z uchwały Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 1972 r., sygn. akt III PZP 7/72, opubl. OSNCP 1972 r. nr 9, poz. 158 wynika, że zakaz rozwiązywania umów o pracę obowiązuje również w sytuacji, gdy pracownica zaszła w ciążę w okresie wypowiedzenia, a po okresie wypowiedzenia poddała się zabiegowi aborcji.
Ponadto stosunek pracy znajduje się pod ochroną także wówczas, gdy oświadczenie o rozwiązaniu umowy złożyła sama pracownica, ponieważ nie wiedziała jeszcze że jest w ciąży. (wyrok Sądu Najwyższego z 19 marca 2002 r. sygn. akt I PKN 156/2001, opubl. OSNP 2004, nr 5, poz. 78)
4. Mam umowę etatową jeszcze przez pięć miesięcy. Co, jeśli zajdę w tym czasie w ciążę? Czy pracodawca ma obowiązek przedłużyć ze mną umowę? A jeśli tak, to na ile?
To zależy w którym momencie pracownica zajdzie w ciążę. Umowa o pracę zawarta na czas określony lub na czas wykonania określonej pracy albo na okres próbny (ale tylko gdy okres próbny przekracza jeden miesiąc), która uległaby rozwiązaniu po upływie trzeciego miesiąca ciąży, ulega przedłużeniu do dnia porodu. Tym samym, jeżeli w momencie przewidzianego w umowie zakończenia trwania tej umowy pracownica będzie już w ciąży bardziej zaawansowanej niż 3 miesiące, wówczas umowa przedłuża się do czasu porodu. Jeżeli mniej zaawansowanej – nie ulega przedłużeniu.
Jednak powyższego rozwiązania nie stosuje się do umowy o pracę na czas określony która została zawarta w celu zastępstwa pracownika w czasie jego usprawiedliwionej nieobecności w pracy.
5. Czy będąc na urlopie macierzyńskim można pracować dorywczo?
Okres urlopu macierzyńskiego jest okresem, w którym pracownik nie podejmuje pracy. Z zasady jest to czas, w którym opiekuje się dzieckiem.
Praca u tego samego lub innego pracodawcy może za to zostać podjęta w czasie urlopu wychowawczego. Jeżeli jednak będzie to praca w takim wymiarze, że wynikać z niej będzie że pracownik przestał już opiekować się dzieckiem, wówczas pracodawca wezwie pracownika do powrotu do pracy
6. Czy przyjmując mnie do pracy pracodawca może zażądać ode mnie wykonania testu ciążowego albo zrobić w umowie zapis, że nie mogę zajść w ciążę?
Zapis w umowie o zakazie zachodzenia w ciążę będzie bezwzględnie nieważny.
Pracownica podejmująca zatrudnienie nie ma obowiązku ujawniania faktu pozostawania w ciąży, jeżeli praca, jaką zamierza podjąć, nie jest niedozwolona dla kobiet z uwagi na ochronę macierzyństwa. Z orzeczenia Sądu Najwyższego wynika nawet, że bez konsekwencji może skłamać w odpowiedzi na pytanie dotyczące stanu ciąży (wyrok SN z dnia 17 kwietnia 2007 r., sygn. akt I UK 324/06, opubl. M.P.Pr. 2007/12/654).
Jeżeli jednak praca jest niedozwolona dla kobiet w ciąży, wówczas pracodawca ma prawo zadania takiego pytania i pracownica powinna odpowiedzieć zgodnie z prawdą
7. Jestem wynagradzana na zasadzie umowy o dzieło i mam z tego tytułu co miesiąc ryczałt. Co z wypłatami, gdy z powodu ciąży przestanę pracować i potem będę na macierzyńskim?
Umowa o dzieło jest umową cywilnoprawną. Regulują ją przepisy kodeksu cywilnego. Wykonujący dzieło nie jest objęty przepisami kodeksu pracy stanowiącymi szczególne warunki ochronne związane z ciążą i macierzyństwem.
W przypadku niewykonania dzieła, wynagrodzenie nie zostanie wypłacone.
Osobnym zagadnieniem jest kwestia nazwania umowy oraz jej rzeczywistego charakteru. Umowa o pracę jest umową, w której pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę. Jeżeli zatrudnienie następuje na takich warunkach, jest to zawsze umowa o pracę, niezależnie od tego jak strony ją nazwały (art. 22 § 11 kodeksu pracy).
Jeżeli umowę nazwano „umowa o dzieło” a w rzeczywistości jest to umowa świadczenie pracy, wówczas pracownik może domagać się stosowania reguł wynikających z kodeksu pracy.
8. Czy jeśli dostanę zwolnienie lekarskie z uwagi na przebieg ciąży, moja wypłata będzie pomniejszona, tak jak to jest w przypadku zwyczajnego L-4?
Wypłata nie zostanie zmniejszona. Pracownica otrzyma wynagrodzenie w wysokości 100 %
9. Czy są zawody, w których przez cały okres ciąży mogę odmówić pracy? Na przykład praca w sklepowym magazynie?
Nie wolno zatrudniać kobiet przy pracach szczególnie uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia – wykaz tych prac (katalog zamknięty) określono w rozporządzeniu, które przesyłam w załączniku.
Ponadto kobiety w ciąży nie wolno zatrudniać w porze nocnej, w godzinach nadliczbowych oraz w systemie przerywanego czasu pracy, ani delegować poza stałe miejsce pracy bez jej zgody.
10. Czy będąc w ciąży mogę być wysyłana w delegacje? Czy muszę się na to godzić?
Pracownicy w ciąży nie wolno bez jej zgody delegować poza stałe miejsce pracy, w tym także nakazywać jej odbywania podróży służbowych.
Delegacje nie wolno wysłać także pracownika opiekującego się dzieckiem do ukończenia przez nie 4 roku życia, bez zgody takiego pracownika.
11. Jak wygląda z czasem pracy i dyspozycyjnością w czasie ciąży i po powrocie do pracy po urlopie macierzyńskim? Mam jakieś dodatkowe prawa?
Pracownicy w ciąży nie wolno zatrudniać w godzinach nadliczbowych, ani w porze nocnej. Pracownicy w ciąży nie wolno bez jej zgody delegować poza stałe miejsce pracy ani zatrudniać w systemie przerywanego czasu pracy
Pracownika opiekującego się dzieckiem do ukończenia przez nie 4 roku życia nie wolno bez jego zgody zatrudniać w godzinach nadliczbowych, w porze nocnej, w systemie przerywanego czasu ani delegować poza stałe miejsce pracy.
Nadto pracodawca zatrudniający pracownicę w porze nocnej jest obowiązany na okres jej ciąży zmienić rozkład czasu pracy w sposób umożliwiający wykonywanie pracy poza porą nocną. Jeżeli jest to niemożliwe lub niecelowe, powinien przenieść pracownicę do innej pracy, której wykonywanie nie wymaga pracy w porze nocnej. W razie braku takich możliwości pracodawca jest obowiązany zwolnić pracownicę na czas niezbędny z obowiązku świadczenia pracy
Ponadto, jeżeli pracownik wychowuje przynajmniej jedno dziecko w wieku do 14 lat, to przysługuje mu zwolnienie od pracy na 2 dni w ciągu roku kalendarzowego, z zachowaniem za ten czas prawa do wynagrodzenia.
Przywileje związane ze zwolnieniem na czas karmienia opisano w odpowiedzi na kolejne pytanie.
12. Czy mogę żądać przerw w ciągu dnia na karmienie piersią dziecka?
Pracownica karmiąca dziecko piersią ma prawo do dwóch półgodzinnych przerw w pracy. Są one wliczane do czasu pracy.
Pracownica karmiąca więcej niż jedno dziecko ma prawo do dwóch przerw w pracy, po 45 minut każda. Na wniosek pracownicy przerwy na karmienie mogą być udzielane łącznie.
Jednak pracownicy zatrudnionej przez czas krótszy niż 4 godziny dziennie przerwy na karmienie nie przysługują. A jeśli czas pracy pracownicy nie przekracza 6 godzin dziennie, przysługuje jej jedna przerwa na karmienie.
13. Czy jak się źle czuję podczas ciąży, mogę brać wolne na żądanie? Czy za każdym razem potrzebuję zwolnienia od lekarza?
Zwolnienie na zasadach innych niż dla pozostałych pracowników przysługuje pracownicy ciężarnej jedynie na zalecone przez lekarza badania lekarskie przeprowadzane w związku z ciążą, jeżeli badania te nie mogą być przeprowadzone poza godzinami pracy.
We wszystkich pozostałych przypadkach pracownica potrzebuje zwolnienia lekarskiego.
14. W którym momencie ciąży mam obowiązek powiadomić o niej pracodawcę?
O ile z pracą nie wiąże się praca w porze nocnej, w godzinach nadliczbowych albo niedozwolona dla kobiet w ciąży (rozporządzenie w załączniku) pracownik nie ma takiego obowiązku. Jest to jednak wskazane ze względu na ewentualne uniknięcie nieporozumień co do wypowiedzenia umowy o pracę przez pracodawcę, odmowy wykonywania określonych prac i udziału w podróżach służbowych.
15. Ile trwa urlop macierzyński, a ile wychowawczy i jakie pieniądze wtedy dostaję?
Długość urlopu macierzyńskiego jest zróżnicowana i zależy min. od tego który to poród dla pracownicy, ilości dzieci urodzonych. Generalnie terminy urlopu macierzyńskiego są następujące:
a) 18 tygodni urlopu przysługuje przy pierwszym porodzie,
b) 20 tygodni urlopu przysługuje przy każdym następnym porodzie,
c) 28 tygodni urlopu przysługuje w przypadku urodzenia więcej niż jednego dziecka przy jednym porodzie.
Urlop wychowawczy przysługuje pracownikowi zatrudnionemu co najmniej 6 miesięcy i wynosi do 3 lat w celu, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez nie 4 roku życia. Do sześciomiesięcznego okresu zatrudnienia wlicza się poprzednie okresy zatrudnienia.
Jednak pracownik zatrudniony co najmniej 6 miesięcy, bez względu na to, czy już korzystał z urlopu wychowawczego, może skorzystać z urlopu wychowawczego w wymiarze do 3 lat, także po ukończeniu przez dziecko 4 lat, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez nie 18 roku życia, jeżeli z powodu stanu zdrowia potwierdzonego orzeczeniem o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności dziecko wymaga osobistej opieki pracownika.
Rodzice lub opiekunowie dziecka spełniający warunki do korzystania z urlopu wychowawczego mogą jednocześnie korzystać z takiego urlopu przez okres nieprzekraczający 3 miesięcy.
16. Czy ojciec może wziąć urlop macierzyński na takich samych zasadach, jak matka? Czy mogą wziąć oboje rodzice jednocześnie?
Nie. Urlop macierzyński jest związany w pierwszej kolejności z ochroną zdrowia pracownicy – matki i wynika z konieczności odpoczynku po porodzie. Urlopu na takich zasadach co urlop macierzyński, udziela się pracownikowi - ojcu:
- jeżeli pracownica, po wykorzystaniu po porodzie co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego, chce zrezygnować z pozostałej części tego urlopu; to niewykorzystaną część urlopu macierzyńskiego udziela się pracownikowi-ojcu wychowującemu dziecko, na jego pisemny wniosek.
- jeżeli pracownica umrze w czasie urlopu macierzyńskiego. Wymiar urlopu przysługującego ojcu, to pozostała część urlopu, której nie zdążyła wykorzystać matka (przyjmuje się że analogiczną jest sytuacja, w której matka porzuca dziecko)
Pracownikowi-ojcu wychowującemu dziecko pracodawca ma obowiązek udzielić na jego pisemny wniosek urlopu macierzyńskiego w wymiarze odpowiadającym części urlopu niewykorzystanego przez matkę, jeżeli przedstawi on zaświadczenie, że matka dziecka korzystała z urlopu macierzyńskiego po porodzie co najmniej 14 tygodni i oświadczenie matki dziecka, iż rezygnuje ona z pozostałej części urlopu. Ojcu korzystającemu z urlopu macierzyńskiego przysługuje zasiłek macierzyński
Z urlopu macierzyńskiego ojciec i matka nie mogą korzystać jednocześnie.
17. Gdzie mogę się udać po pomoc, gdy uważam, że pracodawca łamie moje prawa związane z tym, że jestem w ciąży?
Pracownik może udać zawiadomić o tym fakcie Państwowo Inspekcje Pracy oraz udać się do prawnika.
18. Czy mogę zostać zwolniona z pracy, gdy jestem w ciąży?
Pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę w okresie ciąży, a także w okresie urlopu macierzyńskiego pracownicy.
Wyjątkiem jest sytuacja, gdy zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z winy pracownicy, ale pod warunkiem, że reprezentująca pracownicę zakładowa organizacja związkowa wyraziła zgodę na rozwiązanie umowy.
Nie korzysta z ochrony pracownica zatrudniona na okres próbny nie przekraczający 1 miesiąca.
Poza tym zwolnienie jest dopuszczalne w przypadku ogłoszenia upadłości bądź likwidacji pracodawcy.
19. Czy są jakieś świadczenia finansowe dla bezrobotnych kobiet w ciąży?
Zasiłek macierzyński przysługuje, jeżeli kobieta urodzi dziecko po ustaniu ubezpieczenia chorobowego, jeżeli ubezpieczenie to ustało w okresie ciąży, ale tylko w przypadkach:
- wskutek ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy;
- z naruszeniem przepisów prawa, stwierdzonym prawomocnym orzeczeniem sądu.
Zasiłek macierzyński przysługuje wówczas za okres odpowiadający części urlopu macierzyńskiego, która przypada po porodzie. A ubezpieczonej będącej pracownicą, z którą rozwiązano stosunek pracy w okresie ciąży z powodu ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy i której nie zapewniono innego zatrudnienia, przysługuje do dnia porodu zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego.
Nadto świadczenia z pomocy społecznej oraz określone na podstawie rozporządzenia w sprawie określenia zakresu i form oraz trybu udzielania kobietom w ciąży oraz wychowującym dziecko pomocy w zakresie opieki socjalnej i prawnej (Dz. U. z dnia 19 października 1993 r.), na zasadach szczegółowo określonych w treści rozporządzenia.
20. Czy bezrobotna kobieta w ciąży, która nie ma ubezpieczenia, ma zapewnioną opiekę lekarską w czasie ciąży?
Tak, jest to forma pomocy społecznej. Zasady finansowania opieki wynikają z rozporządzenia w sprawie określenia zakresu i form oraz trybu udzielania kobietom w ciąży oraz wychowującym dziecko pomocy w zakresie opieki socjalnej i prawnej (Dz. U. z dnia 19 października 1993 r.). Wydatki finansuje gmina, zgodnie z ustawą o pomocy społecznej.
