PRO PUBLICO BONO

> Klienci indywidualni > Nieruchomości

Współczesne konsekwencje nacjonalizacji z 1944 roku

| wersja do druku |

Co jest nieruchomością ziemską, a co nią  nie jest? Odpowiedź na to pytanie jest bardzo istotna dla spadkobierców właściciela pałacu. Obiekt został – na podstawie dekretu PKWN z 1944 roku – znacjonalizowany. Zdaniem skarżących (spadkobierców) nieruchomość nie podpadała pod umożliwiający taką zmianę przepis. Sąd jednak nie potwierdził tego zarzutu. Kancelaria składa więc skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego.

  Poznań, dnia _______________ roku

SKARGA KASACYJNA

w sprawie:
______________________

- s k a r ż ą c y c h -

zast. przez adw.:
Tomasza Grzybkowskiego i Tomasza Guzka
Adwokacka Spółka Partnerska Grzybkowski&Guzek
61-762 Poznań, ul. Dominikańska 3

przy uczestnictwie:

Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi
ul. Wspólna 30
00-930 Warszawa

oraz

____________________________

- u c z e s t n i k ó w    p o s t ę p o w a n i a -

sygn. akt IV SA/WA .../06

Naczelny Sąd Administracyjny
ul. Jasna 6
00-013 Warszawa

za pośrednictwem

IV Wydziału
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego
ul. Jasna 2/4
00-013 Warszawa


W imieniu skarżących, z powołaniem się na pełnomocnictwa w aktach sprawy, wnoszę:

s k a r g ę   k a s a c y j n ą

od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 grudnia 2006 roku, sygn. akt IV SA/WA .../06, oddalającego skargę złożoną w tej sprawie.
Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zaskarżam w całości i wnoszę o:

uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.

Ewentualnie wnoszę o:

odroczenie rozpoznanie sprawy i przedstawienie do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego zagadnienia prawnego budzącego poważną wątpliwość prawną i polegającego na konieczności rozstrzygnięcia, czy nieruchomościami ziemskimi w rozumieniu art. 2 ust. 1 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej są wyłącznie nieruchomości mające charakter rolniczy, tj. te nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej, czy też należy to pojęcie definiować szerzej, jako wszystkie nieruchomości wchodzące w skład majątku ziemskiego podlegającego parcelacji.

Ponadto wnoszę o:

zasądzenie od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżących zwrotu kosztów postępowania ze skargi kasacyjnej, w tym zwrotu kosztów zastępstwa adwokackiego w kwocie 720,00 złotych.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucam:

rażące naruszenie prawa materialnego – art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej, w związku z art. 1 ust. 1 i 2 dekretu, w związku z art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1925 roku o wykonaniu reformy rolnej, w związku z Preambułą Konstytucji RP oraz art. 2, 11, 21 ust. 1 i 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, poprzez błędną jego wykładnię i przyjęcie, iż nieruchomościami ziemskimi w rozumieniu dekretu są wszystkie nieruchomości wchodzące w skład majątku ziemskiego podlegającego parcelacji, a nie wyłącznie nieruchomości mające charakter rolniczy, tj. te nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej, prowadzące w konsekwencji do rażącego naruszenia przepisów postępowania mającego istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy – art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych, art. 3 § 1 i § 2 pkt 1), art. 151 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez oddalenie skargi złożonej w tej sprawie, w sytuacji, gdy dokonując prawidłowej wykładni przepisów prawa materialnego i prawidłowo stosując te przepisy, Wojewódzki Sąd Administracyjny winien uchylić zaskarżoną decyzję.



U Z A S A D N I E N I E

I.
Opis stanu faktycznego

A/
Opis postępowania

Skarżący są następcami prawnymi ______________, byłego właściciela majątku ziemskiego _________________, w tym nieruchomości o oznaczeniach geodezyjnych obręb ____________________, mapa nr 1, działka 57/2, o powierzchni 13.41.29 ha, na której znajduje się pałac wraz z otaczającym go parkiem. _________________ był właścicielem wspomnianej nieruchomości wpisanym do księgi wieczystej ______________ Dobra od dnia 19 maja 1931 roku. W 1944 roku, na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku, przedmiotowa nieruchomość została przejęta przez Skarb Państwa, mimo niespełnienia kryteriów wskazanych tym przepisem.
W dniu 3 grudnia 1946 roku, na podstawie zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w Poznaniu, wydanego na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, jako właściciela przedmiotowej nieruchomości wpisano Skarb Państwa. Park wraz z pałacem figurował następnie w księdze wieczystej KW 0000, również jako własność Skarbu Państwa. Po reformie administracyjnej działka 57/2 została przekazana Starostwu Powiatowemu w Jarocinie i zapisana w księdze wieczystej KW 00000.
W dniu 5 października 2000 roku skarżący złożyli wniosek o wydanie decyzji stwierdzającej, iż nieruchomość obręb _________________, mapa nr 1, działka 57/2 nie podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej. W dniu 27 lipca 2001 roku Wojewoda Wielkopolski odmówił stwierdzenia, uznając, iż nieruchomość podpadała pod działanie przepisu dekretu.
W dniu 7 sierpnia 2001 roku skarżący złożyli odwołanie od decyzji Wojewody. W dniu 23 lipca 2003 roku, po rozpoznaniu odwołania Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody Wielkopolskiego.

B/
Stanowisko WSA

Zaskarżonym wyrokiem Sąd oddalił skargę skarżących. WSA nie podzielił poglądów powołanych w skardze i wspartych na orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, według których za nieruchomość ziemską należy uznać jedynie te nieruchomości, które nadawały się do produkcji rolniczej. Powołując się na przepisy kodeksu cywilnego niemieckiego, dekretu o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na spółdzielnie samopomocy chłopskiej oraz dekret o przeznaczeniu nieruchomości ziemskiej Oblęgorek Sąd stwierdził, iż nieruchomość ziemska obejmowała nie tylko użytki rolne lub nieruchomości bezpośrednio służące produkcji rolnej, lecz także pozostałe części wchodzące w skład majątku ziemskiego danego właściciela. Sąd stwierdził, iż faktyczne i funkcjonalne wyodrębnienie pałacu i ogrodu nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia czy nieruchomość podpadała, czy też nie podpadała pod zastosowanie art. 2 ust. 1 dekretu o reformie rolnej.

II.
Naruszenie prawa materialnego

Zaskarżony wyrok narusza art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej. Sąd I instancji dokonał błędnej wykładni tego przepisu, co miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy.

A/
Zasady wykładni

W polskim prawie administracyjnym, podobnie jak w teorii prawa, przyjmuje się jako podstawę stosowania i wykładni prawa, derywacyjną koncepcję wykładni. Zakłada ona potrzebę wykładni wszystkich tekstów prawnych. Wykładnia polega tu na skonstruowaniu normy prawnej (normy postępowania), a punktem wyjścia są dla niej różne przepisy, często znajdujące się w różnych aktach prawnych¹. Wskazuje się na istnienie trzech grup reguł wykładni:
· reguły wykładni językowej nakazujące, by, odtwarzając normy z przepisów, odwoływać się do reguł składniowych oraz reguł znaczeniowych języka, w jakim są formułowane teksty prawne, w szczególności do reguł języka powszechnego, ale także do swoistych reguł budowania tekstów prawnych²,
· reguły wykładni systemowej nakazujące tak interpretować tekst prawny, aby odtworzone z niego normy nie były między sobą niezgodne, a więc aby tworzyły system spójny³,
· reguły wykładni funkcjonalnej nakazujące tak interpretować przepisy prawne, aby normy uzyskane w procesie wykładni miały możliwie silne uzasadnienie aksjologiczne w ocenach, które przypisuje się prawodawcy⁴.
Jak podkreśla się w doktrynie i judykaturze, przy dokonywaniu wykładni prawa pierwszeństwo należy przyznać wykładni językowej, każdorazowo weryfikując jednak jej rezultat regułami wykładni systemowej i funkcjonalnej, szczególnie gdy ta pierwsza nie prowadzi do jednoznacznego rezultatu.
Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN, „na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie”, a nadto „wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione w punktach b, c, d i e, części pierwszej niniejszego artykułu przechodzą bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1, część druga”.
Wskutek tego przepisu na własność Skarbu Państwa przechodziły nieruchomości ziemskie. Kluczowe dla rozstrzygnięcia tej sprawy jest dokonanie prawidłowej interpretacji tego sformułowania.

B/
Wykładnia językowa

Definicję „nieruchomości” zawiera art. 46 § 1 kodeksu cywilnego. Nieruchomościami są:
· części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności (grunty),
· budynki trwale z gruntem związane lub części takich budynków, jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności.
Obowiązujące w 1944 roku na terenie __________ przepisy kodeksu cywilnego niemieckiego nie zawierały takiej definicji.  Nieruchomościami w rozumieniu kcn były wyłącznie nieruchomości gruntowe⁵.
Żaden przepis dekretu PKWN nie definiuje natomiast pojęcia „nieruchomości ziemskiej”. Również inne akty prawne takiej definicji nie zawierały. Prowadząc wykładnię literalną odwołać się zatem należy do znaczenia tego pojęcia w języku ogólnym zawartego w słowniku języka polskiego⁶. Z definicji słownikowej wynika, iż „ziemski” oznacza „dotyczący gruntu, roli, własności rolnej”⁷.
W konsekwencji przyjąć należy, iż według słownikowego znaczenia, nieruchomościami ziemskimi są grunty, dotyczące roli, własności rolnej.

C/
Stanowisko judykatury i piśmiennictwa

Zgodnie z linią orzecznictwa przyjętą i utrwaloną od 1990 roku przez Trybunał Konstytucyjny, Sąd Najwyższy oraz Naczelny Sąd Administracyjny i powszechnie zaaprobowaną przez piśmiennictwo prawnicze, organy te aprobują wyżej opisaną wykładnię literalną art. 2 dekretu PKWN.
W pierwszym wydanym po 1990 roku orzeczeniu TK uznał, iż „intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym że przez inne podmioty. Z przepisów tych nie wynika natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru (…) nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym”⁸. Pogląd ten został powszechnie zaaprobowany i był często cytowany w późniejszych orzeczeniach sądowych⁹.
Sądy wielokrotnie stwierdzały, iż:
-  „jakkolwiek dekret i rozporządzenie wykonawcze nie definiują pojęcia „nieruchomość ziemska”, to brak jest wystarczających przesłanek do uznania, iż obejmowało ono również te nieruchomości, których charakter, obszar, zabudowania i sposób użytkowania wskazywały, że nie mogły być wykorzystywane w działalności rolniczej, w zakresie znacznie przekraczającym potrzeby rodziny właściciela”¹⁰,
- „na cele reformy rolnej powyższy dekret przeznaczał nieruchomości lub ich części, które mogą być wykorzystane dla prowadzenia działalności rolniczej. Przy orzekaniu (…) powinna być oceniana możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu tej części nieruchomości, która nie jest funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym i nie mogła być w związku z tym przeznaczona na cele dekretu”¹¹,
- „jeśli uwzględni się cel przepisów tego dekretu, którym było przeprowadzenie reformy rolnej (a nie innej reformy), a także treść niektórych jego przepisów i przepisów rozporządzenia wykonawczego (...) to należy przyjąć (...), że przejęciu podlegały te nieruchomości, które były lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie”¹²,
- „intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej. W zakresie podpadania pod działanie dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej zespołów pałacowo parkowych zachodzi konieczność badania czy tego typu zespoły pozostawały w funkcjonalnym związku (stanowiły gospodarczą całość) z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym, czy też były wyodrębnione i przeznaczone na inny cel”¹³.
Również doktryna podkreśla, że „zakres pojęcia „nieruchomość ziemska” obejmuje wyłącznie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy w rozumieniu obecnego art. 461 kodeksu cywilnego, a zatem takie, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej lub zwierzęcej, w tym sadowniczej, ogrodniczej i rybnej”¹⁴.
Z orzeczeń Sądów wynika jednoznacznie, iż nieruchomością ziemską w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu mogła być wyłącznie nieruchomość przeznaczona lub możliwa do przeznaczenia do produkcji rolnej. Wyodrębnione faktycznie zespoły pałacowo-parkowe nie podpadały pod działanie dekretu. Skarżące w pełni podzielają opisane stanowisko sądów i Trybunału Konstytucyjnego.

D/
Wykładnia systemowa

1/
Ustawa z 1925 roku o wykonaniu reformy rolnej

Przedmiotowy dekret PKWN uchylał i zastępował ustawę z dnia 28 grudnia 1925 roku o wykonaniu reformy rolnej. Należy przyjąć zatem, iż normuje te same kwestie, a zakresy zastosowania i normowania norm wchodzących w skład obu aktów są podobne. Przy interpretacji art. 2 dekretu PKWN, Sąd I instancji winien wziąć zatem pod uwagę przepisy art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1925 roku o wykonaniu reformy rolnej.
Art. 2 pkt. 1 ustawy z 1925 roku normuje przeprowadzenie przedwojennej reformy rolnej wskazując przedmiot reformy rolnej. W myśl tego przepisu parcelacji podlegają „grunty z poniżej wymienionych nieruchomości ziemskich z wyłączeniem lasów, stanowiących przedmiot racjonalnej gospodarki leśnej, tudzież wód, użytkowanych dla rybołówstwa lub przemysłu”.
Przepis ten wyraźnie stwierdza, iż reforma rolna dotyczy wyłącznie gruntów. Nie dotyka natomiast innych niż grunty części składowych nieruchomości, w tym zabudowań niezwiązanych z produkcją rolną.
Do definicji zawartej w przedmiotowej ustawie odwoływały się w swym orzecznictwie sądy i Trybunał Konstytucyjny, stosując ją przy dokonywaniu wykładni systemowej¹⁵. Skarżące w pełni poglądy te akceptują. Ich zdaniem, dokonując wykładni systemowej art. 2 ust. 1 dekretu w związku z art. 2 pkt. 1 ustawy z 1925 roku, przyjąć należy, iż przejęciu na rzecz Państwa podlegały wyłącznie grunty rolne.

2/
Ustawa o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki

Dokonując wykładni systemowej art. 2 ust. 1 dekretu PKWN należy uwzględnić również przepisy innych aktów pochodzących z tego okresu.
Do pojęcia „nieruchomości ziemskiej” wielokrotnie odwoływała się ustawa z dnia 20 marca 1950 roku o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu  Funduszu Kościelnego. W szczególności zgodnie z art. 1 ust. 1 tej ustawy wszystkie nieruchomości ziemskie związków wyznaniowych przejmowane były na własność Państwa.
Na tle przepisów tego dekretu, w 1970 roku Sąd Najwyższy podjął uchwałę, w której stwierdził, iż ustawa ta „dotyczy nieruchomości rolnych bez względu na miejsce ich położenia”. W uzasadnieniu stwierdził natomiast, iż „zarówno z preambuły określającej cel ustawy, jak i z przepisu art. 1 ust. 1 cyt. ustawy wynika, że przejęciu przez Państwo podlegają wszystkie nieruchomości rolne związków wyznaniowych z wyjątkami wskazanymi w art. 1 ust. 2 i 3. (…) Pojęcie "nieruchomości ziemskiej" należy rozumieć nieruchomość rolną w najszerszym tego słowa znaczeniu, a więc nieruchomość, która w dniu wejścia ustawy w życie była lub mogła być użytkowana na cele produkcji rolnej, nie wyłączając produkcji ogrodniczej, sadowniczej i rybnej”¹⁶.
Sąd Najwyższy wyłączył zatem z zakresu pojęcia inne nieruchomości, które nie były lub nie mogły być użytkowane na cele produkcji rolnej, takie jak dwory czy parki. Z uwagi na analogiczną treść i cel przepisów pogląd ten należy odnieść także do przepisów dekretu o reformie rolnej.

3/
Dekret o przejęciu na własność Państwa niepozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego

Także inne ówczesne przepisy, które odnosiły się do pojęcia „nieruchomości ziemskiej” wskazują, iż są to grunty rolne.
W szczególności § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministrów: Ziem Odzyskanych, Administracji Publicznej, Rolnictwa I Reform Rolnych, Skarbu oraz Odbudowy z dnia 14 października 1947 roku w sprawie włączeń i wydzieleń z zapasu ziemi na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska, wydane w wykonaniu dekretu z dnia 27 lipca 1949 roku o przejęciu na własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego stwierdza, iż do zapasu ziemi, o którym mowa w art. 1 i 2 dekretu, włącza się położone w granicach administracyjnych miast nieruchomości lub ich części, które w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego przewidziane są jako gospodarstwa rolne wszelkich typów bądź działki rybackie, a w miastach nieposiadających planu zagospodarowania przestrzennego, włącza się do zapasu ziemi nieruchomości lub ich części, użytkowane dla produkcji rolnej, jeżeli w dniu wejścia w życie niniejszego rozporządzenia obszar danej nieruchomości lub jej części przekracza 3 ha powierzchni ogólnej.
Z przepisu tego wynika, iż nieruchomościami ziemskimi w rozumieniu dekretu przejęciu na własność Państwa niepozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa  białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego, są:
· nieruchomości przeznaczone pod gospodarstwa rolne lub działki rybackie,
· nieruchomości użytkowane dla produkcji rolnej.

4/
Stanowisko ówczesnej doktryny i judykatury

Również ówczesne orzecznictwo definiując „nieruchomość ziemską” rozumiało ją jako grunt rolny. W szczególności stanowisko takie prezentował Sąd Najwyższy w uchwale Całej Izby Cywilnej SN z 27 lutego 1960 roku, w którym stwierdzał, że art. 147, 152 § 3 i 162 § 1 kpc (ówczesnego) stanowiąc, że dokonanie sprzecznego z interesem społeczno-gospodarczym podziału nieruchomości ziemskiej jest niedopuszczalne oraz że w określonych sytuacjach podział może się okazać niepożądany, utożsamiał to pojęcie z pojęciem „gospodarstwa rolnego”¹⁷. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z 1949 roku¹⁸.
Podobne stanowisko zajęło piśmiennictwo, które wskazuje, iż pojęcie nieruchomości ziemskiej odpowiada obecnie używanej nazwie nieruchomości rolnych¹⁹. Także przed II wojną światową, na tle ustawy z 1925 roku o reformie rolnej, piśmiennictwo uznawało za nieruchomości ziemskie tylko grunty uprawne – role, z wykluczeniem lasów. Poddawano w wątpliwość, czy parcelacji podlegają łąki pastwiska i ogrody²⁰.
W konsekwencji przyjąć należy, iż dokonując prawidłowej wykładni systemowej nie sposób przyjąć, jak uczynił to WSA, iż nieruchomościami ziemskimi są wszelkie nieruchomości należące do właściciela folwarku, również te zajęte pod parki i dwory.

5/
Błędna wykładnia systemowa WSA

Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dokonał wykładni literalnej art. 2 ust. 1 dekretu PKWN. Skoncentrował się wyłącznie na wykładni systemowej przepisu. Dokonując tej wykładni odwołał się do innych aktów prawnych:
· kodeksu cywilnego niemieckiego obowiązującego na terenie b. zaboru pruskiego,
· dekretu o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej,
· dekretu o przeznaczeniu nieruchomości ziemskiej Oblęgorek.
Na tej podstawie WSA przyjął, iż nieruchomość ziemska obejmowała nie tylko użytki rolne lub nieruchomości bezpośrednio służące produkcji rolnej, lecz także pozostałe części wchodzące w skład majątku ziemskiego danego właściciela. Pogląd ten jest nietrafny.
Nietrafne w szczególności jest odwołanie do terminu „majętność ziemska” zawartego w kcn. Pojęcie to było rozumiane szeroko, znacznie szerzej niż pojęcie nieruchomości rolnej, czy nawet gospodarstwa rolnego. Na tak szerokie rozumienie tego terminu wskazują § 98 pkt. 2²¹, § 593²² i § 594 kcn²³. Nie sposób zatem definiować nazwy „nieruchomość ziemska” odwołując się do kodeksowego terminu.
Należy jednak zauważyć, iż w każdym przypadku, gdy kcn wskazuje na majętność „ziemską”, odnosi to do desygnatów o charakterze rolniczym, związanych z gospodarką rolną. Nie posługuje się terminem „ziemski” w odniesieniu do dworów, czy też parków. Okoliczność ta winna być również wzięta pod uwagę przy dokonywaniu wykładni art. 2 dekretu PKWN.
Nietrafne jest odwołanie przez WSA do art. 1 ust. 2 dekretu o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej. Przepis ten definiuje nie „nieruchomości ziemskie”, lecz „resztówki”, czyli części pozostałe z majątków rozparcelowanych na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej wraz ze znajdującymi się na nich budynkami i zakładami przemysłowymi, sadami, pasiekami, stawami rybnymi i wszelkim innym urządzeniem oraz inwentarzem. Z definicji tej nie sposób wyciągnąć wniosku, iż resztówkami były dwory i parki, niezwiązane z produkcją rolną. Należy nadto zważyć, iż dekret ten określał jedynie przeznaczenie już rozparcelowanych nieruchomości. Nie mógł zatem rozszerzać zakresu zastosowania dekretu o reformie rolnej.
Nie sposób odwołać się przy wykładni wskazanego przepisu do przepisów dekretu o przeznaczeniu nieruchomości ziemskiej Oblęgorek. Jest to specyficzny akt prawny, zawierający nie normy abstrakcyjne i generalne, lecz normy konkretne i indywidualne. Normuje przejęcie konkretnego majątku przez spadkobierców Henryka Sienkiewicza  w konkretnej sytuacji. Nie można odwoływać się do tak szczególnego aktu prawnego przy dokonywaniu wykładni systemowej przepisu aktu nacjonalizującego.
Wykładnia systemowa dokonana przez WSA jest błędna. Nie można na jej podstawie dokonać modyfikacji znaczenia językowego przepisu art. 2 ust. 1 dekretu o reformie rolnej. Nie sposób również przyjąć, iż odwołanie do wskazanych przez WSA przepisów pozwala na tak szerokie definiowanie „nieruchomości ziemskiej” jak to uczynił WSA.

C/
Wykładnia funkcjonalna

1/
Pojęcie

Reguły wykładni funkcjonalnej odwołują się do wartości, które przypisuje się prawodawcy, zakładając, że stanowi on normy z zamiarem, by realizować lub chronić stany rzeczy przez niego aprobowane²⁴. Przez wykładnię funkcjonalną rozumiemy zatem taki sposób interpretacji, zgodnie z którym bierze się pod uwagę złożony kontekst funkcjonalny, a więc wszystkie fakty (np. ustrój ekonomiczny), reguły pozaprawne i oceny (np. cele prawa), które wpływają na rozumienie tekstu prawnego²⁵. W obrębie wykładni funkcjonalnej wyróżnia się węższą kategorię wykładni celowościowej polegającą na uwzględnieniu jednego z elementów kontekstu funkcjonalnego, tj. celów prawa, a obecnie także wykładnię prokonstytucyjną, polegającą na powiązaniu z wykładanym przepisem skutków pozostających w zgodzie z normami konstytucyjnymi²⁶.

2/
Wykładnia dynamiczna

Wojewódzki Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, iż wykładnia art. 2 ust. 1 dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej musi być dokonywana z uwzględnieniem celów, jakim służył ten dekret, z uwzględnieniem ówczesnego systemu aksjologicznego.
Nie można zgodzić się z prowadzeniem wykładni dekretu z uwzględnieniem ówczesnej aksjologii.
Zarówno doktryna jak i orzecznictwo są zgodne, iż po 1989 roku zachodzi konieczność zmiany prawa, a także dostosowania systemu prawa i jego aksjologii do zachodzących zmian. Wskazuje się w szczególności na konieczność prowadzenia wykładni systemowej i funkcjonalnej przepisów z lat 40-tych i 50-tych XX wieku przy uwzględnieniu aksjologii demokratycznego państwa prawnego, nawet prowadząc do wyinterpretowania z przepisów całkowicie odmiennych norm niż normy wyinterpretowane w czasie, gdy zasada państwa prawnego nie była zamieszczona w Konstytucji²⁷. Doktryna podkreśla, iż wykładnai taka jest wskazana szczególnie, gdy wynik wykładni językowej jest niejasny, w sposób jaskrawy społecznie niedorzeczny, albo nie odpowiada przyjmowanemu systemowi wartości²⁸.
Także Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie dokonywała wykładni przepisów z minionego okresu, posługując się w razie potrzeby wykładnią, uwzględniającą argumenty o naturze polityczno-historycznej²⁹. Tak Trybunał orzekł w sprawie immunitetu poselskiego, uznając, iż „wola ustawodawcy z roku 1952 nie jest wolą współczesnego ustawodawcy i miejsce immunitetu poselskiego należy rozpatrywać na tle filozofii leżącej u podstaw dokonanych zmian w Konstytucji”³⁰. Tak Trybunał orzekł również w sprawie nauki religii uznając, że definicja świeckości „we współczesnej Rzeczypospolitej Polskiej oczywiście różni się od interpretacji świeckości dokonywanej w okresie PRL”³¹.
W konsekwencji przyjąć należy odmiennie niż uczynił to Sąd I instancji, iż wykładnia przepisów art. 2 ust. 1 dekretu PKWN winna być przeprowadzona z uwzględnieniem aksjologii demokratycznego państwa prawnego i wartości oraz norm wynikających z Konstytucji RP.

3/
Wykładnia prokonstytucyjna

Konstytucja nie odniosła się wprost do zachodzącej w Polsce transformacji ustrojowej. Ustrojodawca żadnym przepisem nie odmówił PRL państwowego charakteru a normom z lat 40-tych charakteru prawa. Konstytucja zawiera jednak odniesienia do historii. W Preambule mowa jest o „odzyskaniu w 1989 roku możliwości suwerennego i demokratycznego stanowienia o losie Ojczyzny”, „walce o niepodległość” oraz „gorzkich doświadczeniach z czasów, gdy podstawowe wolności i prawa człowieka były w naszej Ojczyźnie łamane”. Ponadto art. 13 Konstytucji zakazuje istnienia partii politycznych i innych organizacji odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu. Zapisy te zostały scharakteryzowane przez Trybunał Konstytucyjny jedynie jako dyrektywy interpretacyjne przepisów zawartych w treści ustawy zasadniczej³². Wyrażają one aksjologiczną dezaprobatę ustrojodawcy wobec metod i praktyk systemu komunistycznego³³.
Dokonując wykładni art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Sąd winien uwzględnić tę dezaprobatę, dążąc do wynagrodzenia tych krzywd choćby w części. W razie wątpliwości winien orzekać na korzyść osób pokrzywdzonych w stalinowskim systemie prawa. Nie może natomiast dokonywać rozszerzającej wykładni przepisów prawa z lat 40-tych, dążąc do objęcia zakresem zastosowania również tych sytuacji, co do których prima zacienie sposób to stwierdzić.
Prowadząc wykładnię art. 2 ust. 1 dekretu Sąd winien uwzględnić również normy i wartości zawarte w Konstytucji RP, w tym art. 21 ust. 1 i art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP. Przepisy te nakazują chronić własność. Wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, iż prawo własności jako prawo podmiotowe o najszerszej treści jest w naszym systemie prawnym traktowane jako prawo najsilniejsze w stosunku do rzeczy, chronione najszerzej³⁴. Art. 21 ust. 1 Konstytucji RP, podobnie jak poprzedzający go art. 7 (dawniej 18) Konstytucji PRL zawiera zasadę ochrony własności, jedną z naczelnych zasad Konstytucji RP, stanowiącą nakaz dla organów państwa tworzenia takich przepisów prawnych, które nie stanowiłyby przeszkody, a wręcz przeciwnie, zabezpieczałyby wykonanie własności³⁵. W świetle tego przepisu zagwarantowanie ochrony własności jest konstytucyjną powinnością państwa, przy czym powinność ta urzeczywistniana jest zarówno przez działania o charakterze prawodawczym (ukształtowanie podstawowych instytucji prawnych konkretyzujących treść prawa własności, określenie granic prawa własności), jak i faktyczne czynności organów państwa, mające za przedmiot dobra stanowiące własność jakiejś osoby³⁶.
W konsekwencji przyjąć należy, iż WSA dokonując wykładni art. 2 dekretu, winien uwzględnić konstytucyjne standardy ochrony własności. Powinien wykładać ten przepis, jako przepis nacjonalizujący i stanowiący wyjątek od zasady ochrony własności, możliwie wąsko, nie obejmując nim nieruchomości zabudowanych pałacami lub parkami.

4/
Cele dekretu PKWN

Nawet jednak gdyby zaakceptować pogląd WSA i stwierdzić, iż odwołać się należy do ówczesnych celów i aksjologii prawa, nie sposób dojść do wniosków, do których doszedł Sąd I instancji.
Dokonanej przez WSA wykładni przepisów dekretu PKWN sprzeciwiają się postanowienia art. 1 ust. 1 i 2 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przepisy te określały cele reformy, podkreślając jej rolny charakter. Dekret miał prowadzić do budowy nowego ustroju rolnego, a w szczególności do:
· upełnorolnienia istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych,
· tworzenia nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców,
· tworzenia w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej,
· zarezerwowania odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego,
· zarezerwowania odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji.
Żaden z tych przepisów nie pozwala na przyjęcie, iż nieruchomościami ziemskimi miały być nieruchomości zabudowane pałacami, dworkami czy parkami, nienadające się do prowadzenia na nich gospodarki rolniczej. Tereny takie nie pozwalałby na realizację żadnego z wyżej opisanych celów. Nawet ostatnie dwa punkty art. 1 ust. 2 dekretu nie pozwalają przyjąć, iż na cele dekretu miały być przejmowane całe majątki ziemskie. Przepisy te mówią bowiem jedynie o „zarezerwowaniu terenów” dla szkół, przemysłu czy też rozbudowy miast, nie zaś o zmianie przeznaczenia istniejących zabudowań.
Przepisy art. 1 dekretu mają istotne znaczenie przy dokonywaniu jego wykładni. Jak podkreślił bowiem Sąd Najwyższy „odebranie władztwa w trybie wykonywania przepisów dekretu o reformie rolnej nie wyklucza, w wyjątkowych wypadkach, udzielenia właścicielom lub ich następcom prawnym ochrony w procesie windykacyjnym, gdyby okazało się, że nieruchomość została odebrana wbrew przepisom dekretu lub nie została następnie rozdysponowana zgodnie z celami wymienionymi w art. 1 ust. 2 dekretu i po przejęciu przez Państwo nie stała się własnością innych osób fizycznych lub prawnych”³⁷. W przedmiotowym sporze sprzeciwiają się one przyjęciu tak szerokiej definicji nieruchomości ziemskiej, obejmującej wszelkie nieruchomości właściciela majątku ziemskiego, nakazując interpretować ją wąsko.

5/
Cele Manifestu PKWN

Wnioskom WSA sprzeciwiają się również cele zawarte w Manifeście PKWN, do których odwołuje się art. 1 ust. 1 dekretu.
Zgodnie z postanowieniami manifestu reforma rolna ma „zaspokoić odwieczny pęd chłopstwa polskiego do ziemi”. Manifest deklaruje utworzenie Fundusz Ziemi, w skład którego wejdą ziemie gospodarstw obszarniczych o powierzchni ponad 50 ha, a na terenach przyłączonych do Rzeszy - w zasadzie o powierzchni ponad 100 ha. Ziemie skupione przez Fundusz Ziemi rozdzielone winny być między chłopów małorolnych, średniorolnych, obarczonych licznymi rodzinami, drobnych dzierżawców oraz robotników rolnych³⁸.
Również zatem Manifest odwoływał się do przejęcia i rozdziału ziemi rolnej, w celu zaspokojenia potrzeb chłopów małorolnych i średniorolnych. Wyłącznie ziemie zdrajców i ziemie niemieckie miały być skonfiskowane. Nie sposób go interpretować natomiast tak, by przyjąć, że także majątki obszarnicze miały być w całości konfiskowane. Z majątków tych konfiskacie podlegać miały tylko „ziemie”.

6/
Ówczesna regulacja konstytucyjna

Dokonując wykładni przepisów dekretu można w końcu odnieść się do ówczesnej regulacji konstytucyjnej. Zarówno Manifest PKWN jak i odwołujący się doń dekret były wydane na podstawie Konstytucji z 1921 roku. Art. 99 tej Konstytucji stwierdzał, iż „Rzeczpospolita Polska uznaje wszelką własność, czy to osobistą poszczególnych obywateli, czy to zbiorową związków obywateli, instytucji, ciał samorządowych i wreszcie samego Państwa, jako jedną z najważniejszych podstaw ustroju społecznego i porządku prawnego, oraz poręcza wszystkim mieszkańcom, instytucjom i społecznościom ochronę ich mienia, a dopuszcza tylko w wypadkach, ustawą przewidzianych, zniesienie lub ograniczenie własności, czy to osobistej, czy to zbiorowej, ze względów wyższej użyteczności, za odszkodowaniem. Tylko ustawa może postanowić, jakie dobra i w jakim zakresie, ze względu na pożytek ogółu, mają stanowić wyłącznie własność Państwa, oraz o ile prawa obywateli i ich prawnie uznanych związków do swobodnego użytkowania ziemi, wód, minerałów i innych skarbów przyrody - mogą, ze względów publicznych, doznać ograniczenia”. Dekret był sprzeczny z tym przepisem Konstytucji.
Zdaniem Sądów i Trybunału Konstytucyjnego nie można skutecznie kwestionować mocy prawnej tego aktu. Jednakże dokonując jego wykładni należy uwzględniać przepisy ówczesnej ustawy zasadniczej. Także ona proklamowała ochronę własności, uznając za zasadę wywłaszczenie za odszkodowaniem. Nacjonalizacja na potrzeby reformy rolnej, jako skrajnie niesprawiedliwy, bezprawny wyjątek od tej zasady, winien być tłumaczony możliwie wąsko.



D/

Reasumując, podnieść należy, iż zarówno wykładnia literalna art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, jak i wykładnia systemowa i funkcjonalna tego przepisu, pozwalają przyjąć, że nieruchomościami ziemskimi są wyłącznie nieruchomości mające charakter rolniczy, tj. te nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej.
W żaden sposób nie można uznać, iż nieruchomościami ziemskimi w rozumieniu dekretu są wszystkie nieruchomości wchodzące w skład majątku ziemskiego podlegającego parcelacji, w tym również funkcjonalnie wyodrębnione z gospodarstwa (niewchodzące w skład gospodarstwa rolnego) parki i pałace (dworki).
Sąd I instancji dokonał błędnej wykładni przepisu dekretu, stanowiącego podstawę rozstrzygnięcia w tej sprawie. Naruszenie to miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Z materiału dowodowego zebranego w toku postępowania administracyjnego nie wynika, by sporna nieruchomość była nieruchomością wykorzystywaną dla działalności rolniczej. Wręcz przeciwnie – organy administracji wyraźnie przyznały, iż pałac wraz z okalającym go parkiem był siedzibą (miejscem zamieszkania) byłego właściciela pałacu. Nie miały związku z produkcją rolną. Prawidłowo wykładając art. 2 ust. 1 dekretu, Sąd winien uznać, iż pałac oraz park w ___________ nie były nieruchomością ziemską i tym samym mogły spełnić jednego z kryteriów niezbędnych dla uznania ich za nieruchomość ziemską, a tym samym nie podpadały pod działanie wymienionego przepisu dekretu PKWN.

III.
Naruszenie przepisów postępowania

Konsekwencją błędnej wykładni przepisów dekretu i przyjęcia, iż decyzje administracyjne w przedmiotowej sprawie zostały wydane bez podstawy prawnej, było rażące naruszenie art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych, art. 3 § 1 i § 2 pkt 1), art. 151 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
W sytuacji, gdyby WSA należycie zinterpretował przepisy dekretu nie uznałby, iż zaskarżona decyzja była prawidłowa i nie oddaliłby skargi w tej sprawie, lecz uchyliłby zaskarżoną skargą decyzję w całości.
Stwierdzając nieważność WSA rażąco naruszył ww. przepisy, co uzasadnia uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie jak na wstępie.
Wobec powyższego wnoszę jak w petitum skargi kasacyjnej.


IV.
Koszty

Koszty zastępstwa adwokackiego w tej sprawie, wynikają z zawartej umowy pomiędzy Adwokacką Spółką Partnerską Grzybkowski & Guzek a skarżącymi i znajdują pełne oparcie w normie prawnej wynikającej z § 18 ust. 1 pkt 2 lit. a) w związku z § 2 ust. 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu /Dz. U. z 2002 r. Nr 163, poz. 1348/.




/adwokat Tomasz Grzybkowski, adwokat Tomasz Guzek/


Załączniki:
1. Dowód zapłaty kwoty 100 zł. tytułem wpisu od skargi kasacyjnej na rachunek bankowy WSA,
2. 2 odpisy skargi kasacyjnej. ¹ M. Zieliński, Wyznaczniki reguł wykładni prawa, RPEiS 1998, nr 3-4, s. 15-17, tenże, Wykładnia prawa. Zasady. Reguły. Wskazówki, Warszawa 2002, s. 13-14.
² S. Wronkowska, Podstawowe pojęcia prawa i prawoznawstwa, cz. II, Poznań 2003, s. 102.
³ Tamże, s. 111.
⁴ Tamże, s. 106.
⁵ S. Breyer, Przeniesienie własności nieruchomości, Warszawa 1975, s. 12.
⁶ M. Zieliński, Wykładnia prawa. Zasady. Reguły. Wskazówki, Warszawa 2002, s. 140.
⁷ Uniwersalny Słownik Języka Polskiego, pod red. S. Dubisza, Warszawa 2003, s. 998.
⁸ Uchwała TK z 19 września 1990 roku, W 3/89, OTK 1990/1/26.
⁹ Tak wyrok NSA z 28 grudnia 1994 roku, II SA 250/94, ONSA 1996/1/22, wyrok SN z 25 stycznia 1995 roku, III ARN 77/94, OSNAP 1995/14/167.
¹⁰ Wyrok NSA z 6 listopada 2000 roku, IV SA 801/99, LEX nr 53402.
¹¹ Wyrok NSA z 22 sierpnia 2000 roku, IV SA 2582/98, Rejent 2001/12/193.
¹² Wyrok NSA z 22 kwietnia 2004 roku, OSK 46/04, ONSAiWSA 2004/1/20.
¹³ Wyrok WSA w Warszawie z 9 marca 2005 roku, IV SA/Wa 779/04, LEX nr 176114.
¹⁴ M. Kalinowski „Glosa do wyroku NSA z 22 sierpnia 2000 roku, IV SA 2582/98”, Rejent 2001/12/127.
¹⁵ Uchwała TK z 19 września 1990 roku, W 3/89, OTK 1990/1/26.
¹⁶ Uchwała SN z 7 sierpnia 1970 roku, III CZP 35/70, OSNC 1971/10/169.
¹⁷ Uchwała Całej Izby Cywilnej SN z 27 lutego 1960 roku, I CO 34/59, OSNCK 1960/2/31.
¹⁸ Orzeczenie SN z 9 kwietnia 1949 roku, C 257/49, OSN(C) 1950/1/8.
¹⁹ S. Breyer, Przeniesienie własności nieruchomości, Warszawa 1975, s. 329.
²⁰ A. Raczyński, Wywłaszczenie na cele reformy rolnej i ustawy kresowej, Lwów – Warszawa 1921, s. 57.
²¹ § 98 kcn:
Do służenia celowi gospodarczemu rzeczy głównej są przeznaczone:
2. przy majętności ziemskiej sprzęty i bydło, przeznaczone do prowadzenia gospodarstwa, płody rolne, o ile są one potrzebne do dalszego prowadzenia gospodarstwa aż do chwili, kiedy można się spodziewać otrzymania takich samych lub podobnych płodów, tudzież znajdujący się w majętności i na niej uzyskany zapas nawozu.
²² § 593 kcn:
Z płodów rolnych, pozostałych przy końcu dzierżawy, winien dzierżawca majątku ziemskiego pozostawić taką ilość, jaka jest potrzebna do dalszego prowadzenia gospodarstwa, aż do czasu, kiedy takie same lub podobne płody przypuszczalnie się uzyskuje, a to bez względu na to, czy odebrał takie płody przy objęciu dzierżawy.
O ile dzierżawca ma obowiązek pozostawić płody rolne w większej ilości lub lepszej jakości, aniżeli sam odebrał przy obejmowaniu dzierżawy, może od wydzierżawiającego żądać wynagrodzenia ich wartości.
Znajdujący się w majętności i z niej uzyskany nawóz dzierżawca winien pozostawić bez prawa żądania wynagrodzenia jego wartości.
²³ § 594 kcn:
Jeżeli dzierżawca majątku ziemskiego obejmuje majątek na podstawie oszacowania stanu gospodarczego z zastrzeżeniem, że po ukończeniu dzierżawy zwrot ma nastąpić również na podstawie takiego oszacowania, natenczas do zwrotu majątku stosują się odpowiednio przepisy ust. 2, 3 § 589.
To samo stosuje się do zwrotu zapasów, jakie dzierżawca jest obowiązany pozostawić, jeżeli obejmuje zapasy na podstawie oszacowania z takiem samem zastrzeżeniem.
²⁴ S. Wronkowska, Podstawowe pojęcia prawa i prawoznawstwa, cz. II, Poznań 2003, s. 106.
²⁵ J. Wróblewski, Rozumienie prawa i jego wykładnia, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1990, s. 68-69.
²⁶ T. Gizbert-Studnicki, Wykładnia celowościowa, SP 1985, nr 3-4, s. 52, A. Bator, A. Kozak, Wykładnia prawa w zgodzie z Konstytucją (w:) S. Wronkowska (red.), Polska kultura prawna a proces integracji europejskiej, Kraków 2005, s. 66.
²⁷ Por. E. Łętowska, „Wykładnia operacyjna a transformacja prawa”, Studia Iuridica XXI/94, s. 19 i A. Zoll, „Idea „prawa prawego” a prawo karne”, PS 4/92, s. 8.
²⁸ Z. Ziembiński, S. Wronkowska, „Zarys teorii prawa”, Poznań 2001, s. 165.
²⁹ L. Garlicki, „Przegląd orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego za 1991 rok”, PS 11-12/92, s. 47 i cyt. tam orzeczenia.
³⁰ Orzeczenie TK z 28 stycznia 1991 roku, K 13/90, OTK 1991/1/3.
³¹ Orzeczenie TK z 30 stycznia 1991 roku, K 11/90, OTK 1991/1/2.
³² Wyrok TK z 6 lipca 1999 roku, P 2/99, OTK 1999/5/103; por. też wyrok TK z 15 września 1999 roku, K 11/99, OTK 1999/6/116 oraz wyrok TK z 28 kwietnia 1999 roku, K 3/99, OTK 1999/4/73.
³³ B. Banaszkiewicz, „Rozrachunek…”, op.cit., s. 445.
³⁴ Orzeczenia TK z 20 kwietnia 1993 roku P 6/92, OTK 1993/1/8 oraz z 20 listopada 1996 roku, K 27/95, OTK 1996/6/50.
³⁵ Wyrok TK z 25 lutego 1999 roku, K. 23/98, OTK 1999/2/25.
³⁶ Wyrok TK z 12 stycznia 1999 roku, P 2/98, OTK 1999/1/2.
³⁷ Wyrok SN z 10 lutego 2004 roku, IV CK 459/02, LEX nr 175939 oraz podobnie wyrok SN z 13 lutego 2003 roku, III CKN 1492/00, LEX nr 78867.
³⁸ Cyt. za http://www.trybunal.gov.pl/wszechnica/akty/manifest_pkwn.htm.

| wersja do druku |

1